Kada su novinarke Centra za istraživačko novinarstvo Srbije (CINS) početkom septembra 2017. godine posetile lokaciju nekadašnjeg stočnog groblja u Bajmoku, kod kapije su zatekle bačena tela mladog praseta, mrtvog psa, kožu zeca i kesu nepoznatog sadržaja.

Samo nekoliko nedelja ranije tu se nalazilo mnogo više životinjskih ostataka, a dešavalo se da ih psi lutalice i druge životinje u noćnim satima raznose okolo, objašnjava veterinar Jožef Hegediš. Dodaje da je stanje sada nešto bolje nego ranije.

Stočno groblje je zatvoreno, ali su subotičke vlasti meštanima omogućile da tri puta sedmično na tu lokaciju donose animalni otpad, koji se sakuplja u kontejner. Potom ga zaposleni komunalnog preduzeća Čistoća i zelenilo odvoze u aktivnu jamu grobnicu. Ipak, nepropisno odlaganje životinjskih ostataka je česta pojava na području Subotice.

Tokom prvih sedam meseci 2017. godine Čistoća i zelenilo je odnelo za trećinu više animalnog otpada nego cele prethodne godine, od čega deo sa javnih površina. Među 332 proizvoda životinjskog porekla pronašli su više od 40 svinja, krmača i prasadi, odrane kože životinja, 21 džak kostiju, 39 iznutrica, kao i 13 džakova ostataka čiji sadržaj nisu mogli da utvrde.

Odbačeni materijal opasan je po ljudsko zdravlje i okolinu jer predstavlja najveći mogući izvor infektivnog materijala i opasnosti za širenje bolesti životinja koje se prenose na čoveka, poput besnila, salmonele, antraksa, ptičjeg gripa i drugih.

Tone zakopane mimo propisa

Problem odlaganja uginulih životinja nije ograničen samo na Suboticu. Država nema preciznu evidenciju o količinama leševa i drugih životinjskih ostataka, a istraživanje CINS-a pokazuje da tone opasnog materijala budu bačene ili zakopane mimo propisa.

U Srbiji su dozvoljena četiri načina odlaganja i prerade animalnog otpada: spaljivanje u kafilerijama, zakopavanje i spaljivanje na stočnim grobljima ili u jamama – grobnicama, te u izuzetnim slučajevima zakopavanje na licu mesta, uz kontrolu inspekcije.

Prema podacima Uprave za veterinu Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, u funkciji su četiri kafilerije – dve za preradu zaraženih životinjskih ostataka i dve za preradu sporednih proizvoda bezbednih za upotrebu. Osim toga, dve industrije mesa imaju sopstvena postrojenja za preradu.

U Upravi za veterinu je registrovano jedno legalno stočno groblje, u blizini Negotina, ali i ono je zatvoreno 2016. godine. Postoji 10 jama grobnica, ali se samo subotička koristi za sve vrste životinjskog otpada, dok pet nije u funkciji. U ostale četiri se odlažu uginuli psi i mačke.

Prema rečima sagovornika CINS-a, jame grobnice su najlošiji, a kafilerije najpouzdaniji način tretiranja životinjskog otpada, pošto ostatke prerađuju u energente, a zaraze uništavaju na visokim temperaturama. Međutim, rad kafilerija prate protesti građana, finansijski problemi i sudski postupci.

U Veterinarsku ustanovu Proteinka iz Sombora se odnose prikupljeni životinjski ostaci sa područja više gradova u Srbiji, uključujući Beograd. Ova kafilerija je jedina u Vojvodini ovlašćena da preuzima zarazni otpad. Međutim, Proteinka i njena odgovorna lica su osuđivani zbog dvogodišnjeg nezakonitog odlaganja opasnog otpada, a u toku su suđenja po još četiri optužna predloga.

Novinarke CINS-a tražile su intervju sa predstavnicima Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, odnosno Uprave za veterinu i veterinarske inspekcije, međutim razgovor im ni nakon dva meseca nije omogućen.

Bolesti i opasnost za životnu sredinu

Životinjski otpad deli se na tri kategorije i obuhvata nejestive sporedne proizvode zaklanih životinja, uginule životinje i druge životinjske otpatke iz stočarske proizvodnje. Ne postoje zvanični podaci koliko otpada u Srbiji nastane na godišnjem nivou, mada se prema navodima iz Strategije upravljanja otpadom za period 2010-2019. radi o 28.000 tona uginulih životinja godišnje, odnosno 245.000 tona otpada od klanja i rasecanja mesa. Procena je da tek 20% od toga bude sakupljeno i prerađeno.

Ukoliko se ne ukloni na propisan način, „postoji velika opasnost da se infektivni materijal prenese i prouzrokuje neku od 180 i više bolesti zoonoza koje postoje“, kaže za CINS Milutin Ristić, profesor i autor brojnih radova u ovoj oblasti, sada u penziji. On dodaje da problem nepropisnog odlaganja mesa u Srbiji postoji jako dugo.

Brza razgradnja ovog materijala ispušta otrovne gasove lošeg mirisa u vazduh, zagađuje zemljište, hranu i vodu. Na ovaj način i posredstvom muva i drugih insekata, glodara, pasa, divljih zveri i ptica, koji omogućavaju brzo širenje potencijalne infekcije, do zaraze može doći kod životinja i ljudi.

Neki virusi i bakterije razvijaju otpornost te mogu u mesu preživeti od tri dana do tri decenije, navodi se u monografiji koju je Milutin Ristić sa kolegama objavio ispred Naučnog instituta za prehrambene tehnologije u Novom Sadu.

Domaćinstva koja imaju goveda – krave, telad, bikove – ili druga registrovana grla, moraju svako grlo da pravdaju nadležnim institucijama, tako da je teže ne postupati u skladu sa zakonom. Uginuća ovih životinja treba da se prijave Upravi za veterinu.

Suprotno tome, ne vodi se evidencija o odlaganju ostalih neregistrovanih životinja, poput svinja, ovaca ili koza, pa ne postoje ni precizni podaci gde su one završile.

Novinarke CINS-a razgovarale su sa pet farmera iz okoline Subotice, a trojica nisu želela da im u tekstu bude otkriven identitet pošto sami kopaju rupe u koje zatrpavaju uginule životinje posute krečom.

Ne zanemarujući finansijsku uštedu, kao glavne razloge zakopavanja umrlih životinja navode sporo odnošenje leševa ili neizlazak na teren ovlašćenih kafilerija, što je naročito problem leti kada se uginuća dešavaju svakodnevno.

Farmeri koji su koristili usluge kafilerija navode da su zadovoljni, iako im to nije jeftino.

Ceo tekst možete pročitati na portalu Magločistač: http://maglocistac.rs/tone-zivotinjskih-leseva-razbacane-po-srbiji/